Polskie Forum Bezpieczeństwa

Wiedza, Niezależność

23 sierpnia 2014

Zagrożenia bezpieczeństwa ekologicznego Polski i Polaków

 

W okresie napiętej, bieżącej sytuacji politycznej rozważania na temat bezpieczeństwa skupiały się na jego militarnych aspektach, ignorując inne możliwe zagrożenia. Analizując obecne zagrożenia bezpieczeństwa ekologicznego należy nadmienić, iż minione – militarne podejście do bezpieczeństwa pozostawiło w wielu krajach niechciany spadek. Podjęcie tematu zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego w pierwszej kolejności wymaga rozpoznania zagrożeń ekologicznych. Ogólnie rzecz ujmując, zagrożenia ekologiczne Polski ze względu na charakter czynnika wywołującego zagrożenie dzielimy na nienaturalne oraz naturalne. Do nienaturalnych zagrożeń należy zaliczyć:

- Katastrofy ekologiczne wewnątrz terytorium kraju lub w krajach ościennych – wystąpienie katastrofy ekologicznej trudno przewidzieć, tak samo trudno oszacować jej skutki. Dodatkowo zagrożeniem dla bezpieczeństwa ekologicznego Polski są nie tylko zakłady przemysłowe zlokalizowane na jej terenie, ale także w krajach ościennych, wszak pierwszą spektakularną katastrofą ekologiczną, która objęła terytorium Polski, była eksplozja reaktora atomowego w Czarnobylu w 1986.

- Zakłady przemysłowe, szczególnie te, w których występują awarie ze skutkami dla stanu środowiska oraz zakłady przemysłowe emitujące zanieczyszczenia do środowiska – na skutek szybkiego rozwoju wielu gałęzi przemysłu w latach 1945-1989 w Polsce powstały obszary klęski ekologicznej. Według szacunków, rejony zagrożenia zajmują w sumie około 11% powierzchni kraju i mieszka tam 35% ludności Polski. Problem ten pozostaje nierozwiązany – wiele obszarów wciąż jest zdegradowanych, by wymienić: Górnośląski Okręg Przemysłowy (GOP), Legnicko-Głogowskie Zagłębie Miedziowe, Góry Izerskie, Kraków i okolice, Trójmiasto i rejon Zatoki Gdańskiej.

- Transport, w szczególności środków i materiałów niebezpiecznych – transport stanowi zagrożenie dla środowiska z powodu emisji zanieczyszczeń pochodzących ze spalania paliw. W dużych miastach jest on szczególnie uciążliwym źródłem emisji zanieczyszczeń stanowiących składową smogu. Zawiesina ta działa drażniąco, a w ekstremalnych przypadkach parząco, na górne drogi oddechowe.

- Składowanie odpadów, szczególnie niebezpiecznych lub na źle zabezpieczonych składowiskach – składowiska odpadów stwarzają zagrożenie dla wód podziemnych, powierzchniowych oraz dla gleby i powietrza atmosferycznego. W przypadku odpadów komunalnych szczególnie uciążliwy jest gaz wysypiskowy oraz emisja odoru i zanieczyszczeń mikrobiologicznych.

- Duże hodowle zwierząt – w procesie hodowli zwierząt powstają głównie zanieczyszczenia biologiczne (bakterie, wirusy i grzyby), które przedostają się do powietrza atmosferycznego. Mogą one powodować m.in. astmę, katar sienny, zapalenie oskrzeli i inne schorzenia. Na fermach drobiu oraz w ich bezpośrednim otoczeniu stwierdzono również występowanie szeregu bakterii chorobotwórczych.

- Wydobycie surowców naturalnych – procesowi wydobycia surowców naturalnych towarzyszą zmiany w obrębie powierzchni ziemi mogące doprowadzić do wystąpienia katastrofy. W Polsce najczęściej spotykane szkody górnicze to zapadnięcia i obniżenia poziomu gruntu. Eksploatacja złóż doprowadza do zmiany stosunków wodnych w glebie, czyli np. do obniżenia poziomu warstwy wodonośnej, ale może być również przyczyną skażenia wody, gleby i powietrza. Groźne są także odpady powstające w procesie wydobycia rudy metali.

- Energetyka konwencjonalna – zagrożenia związane z energetyką wynikają z emisją zanieczyszczeń atmosferycznych powstałych w procesie spalania paliw.

- Działalność militarna – czynnik ten może być szczególnie groźny w aspekcie konfliktów zbrojnych lub aktów terrorystycznych. Arsenał współczesnej broni zawiera szeroką gamę środków chemicznych, biologicznych czy promieniotwórczych. Ich zastosowanie niesie ze sobą skutki ekologiczne trudne do oszacowania. Dodatkowo działania militarne mogą doprowadzić do wystąpienia katastrofy ekologicznej np.: poprzez zniszczenie obiektów przemysłowych i niekontrolowaną emisję substancji toksycznych.

Do zagrożeń naturalnych, występujących na terytorium Polski, można zaliczyć:

- Zmiany klimatyczne – stanowią swoiste zagrożenie ze względu, iż generują niezwykle szerokie spectrum sytuacji niebezpiecznych (są one wyspecyfikowane poniżej). Ponadto zmiany klimatu niosą za sobą skutki dla ekosystemów roślinnych, co wiąże się z dużymi stratami dla rolnictwa. Ich rezultatem są także przeobrażenia w składzie gatunkowym zwierząt oraz mikroorganizmów.

- Ekstremalne sytuacje pogodowe – na ogół związane ze zmianami klimatu. Ekstremalne burze, ulewy trąby powietrzne niosą ze sobą straty materialne.

- Pożary przestrzenne, dotyczące w Polsce głównie lasów – związane są z suszą, ale także mogą zostać wywołane przez człowieka. Wywołują straty w obrębie gospodarki leśnej, ale w przypadku bardzo rozległych pożarów zagrożone mogą być także siedziby ludzkie.

- Susze – stanowią zjawisko niekorzystne dla bezpieczeństwa ekologicznego Polski szczególnie ze względu na fakt deficytu wody słodkiej na terytorium państwa. W Polsce występują rozległe obszary występowania niedoborów wody dla przemysłu i gospodarki komunalnej (Górny Śląsk, Kraków i okolice, strefa między Wrocławiem a Wałbrzychem, Legnicko-Głogowskie Zagłębie Miedziowe, Trójmiasto) oraz zagrożone deficytem wody dla rolnictwa (wschodnia Wielkopolska i Kujawy, południowa część Niziny Mazowieckiej, Wyżyna i Polesie Lubelskie).

Plagi i epidemie – czyli sytuacje szybko szerzącego się zagrożenia, wywołanego przez czynniki biotyczne, które jest trudne do opanowania. Plagi mogą dotyczyć zwierząt hodowlanych (ptasia grypa, afrykański pomór świń), a także roślin uprawnych. Groźne w skutkach są także epidemie chorób ludzkich (grypy, cholery, tyfusu). Ich występowaniu mogą sprzyjać wymienione wyżej czynniki jak powódź czy zmiany klimatu. W dobie łatwo dostępnych lotów międzykontynentalnych nie można wykluczyć wystąpienia chorób zawleczonych, nie występujących wcześniej na terytorium Polski (ebola, SARS).

Powyższa specyfikacja ma ogólnikowy charakter, ale z pewnością wykazuje, że kwestia zagrożeń ekologicznych nie może być lekceważona, zwłaszcza iż występować mogą one łącznie z innymi sytuacjami kryzysowymi, potęgując skalę i zasięg ich oddziaływania.